Cách dễ nhất để hiểu việt vị là nhìn hình. Trong sơ đồ dưới đây, KPM vẽ 6 tình huống hay gặp nhất: lỗi việt vị rõ ràng, đứng ngang hàng, chạy sau khi đồng đội chuyền, đứng trong phần sân nhà, nhận bóng từ ném biên và trường hợp bóng bật ra từ thủ môn. Đội đỏ tấn công từ trái sang phải, đội xanh phòng ngự, đường vàng là mốc xét việt vị.
Hình ảnh minh hoạ nằm ngay trong bài, kèm giải thích từng trường hợp. Sau khi xem, mọi người có thể tự đoán được hầu hết tình huống trên truyền hình.
Sáu tình huống việt vị
| Hình | Tình huống | Kết luận |
|---|---|---|
| 1 | Tiền đạo đứng sau hậu vệ áp chót lúc đồng đội chuyền | Việt vị |
| 2 | Tiền đạo ngang hàng với hậu vệ áp chót | Hợp lệ |
| 3 | Tiền đạo chạy qua hậu vệ sau khi bóng đã rời chân | Hợp lệ |
| 4 | Tiền đạo đứng ở phần sân nhà khi nhận chuyền dài | Hợp lệ |
| 5 | Tiền đạo nhận bóng trực tiếp từ ném biên | Hợp lệ |
| 6 | Tiền đạo đứng việt vị, đá bồi khi bóng bật ra từ thủ môn | Việt vị |
Giải thích từng hình
Hình 1: Lỗi việt vị rõ ràng
Lúc số 10 chuyền, tiền đạo đã ở sau đường vàng, tức gần khung thành hơn hậu vệ áp chót. Anh ta đang ở phần sân đối phương, gần đường biên ngang hơn cả bóng lẫn đối phương áp chót, rồi nhận bóng. Trọng tài biên giơ cờ, đối phương được đá phạt gián tiếp.
Hình 2: Ngang hàng là hợp lệ
Tiền đạo đứng đúng trên đường vàng. Từ năm 1990, ngang hàng được xem là hợp lệ. Trong thực tế, các trọng tài biên được khuyên nếu còn nghi ngờ thì để trận đấu tiếp diễn, và VAR sẽ kiểm tra lại nếu có bàn thắng.
Hình 3: Xuất phát đúng lúc
Đây là pha “phá bẫy việt vị” kinh điển. Lúc bóng rời chân người chuyền, tiền đạo vẫn ở trước đường vàng. Sau đó anh ta chạy vượt qua hậu vệ để đón bóng. Mắt người xem có thể thấy anh ta đã qua hậu vệ khi nhận bóng, nhưng điều đó không quan trọng. Thời điểm tính là lúc chuyền, không phải lúc nhận.
Hình 4: Từ phần sân nhà
Tiền đạo nhận bóng khi còn đứng ở phần sân của đội mình, nên không thể ở vị trí việt vị, kể cả khi hàng thủ đối phương đã dâng rất cao. Vì thế, khi hàng thủ đối phương dâng tới vạch giữa sân, các đường chuyền dài từ tuyến sau rất nguy hiểm.
Hình 5: Ném biên
Ném biên, phạt góc và phát bóng lên đều không tính việt vị khi nhận bóng trực tiếp. Tuy nhiên, nếu người nhận từ ném biên chuyền tiếp cho đồng đội đang đứng việt vị, luật lại áp dụng như bình thường.
Hình 6: Bóng bật ra từ thủ môn
Một cú sút trúng thủ môn rồi bật ra, tiền đạo đứng sẵn phía trước đá bồi ghi bàn. Vị trí của anh ta lúc đồng đội sút mới là thứ cần xét. Nếu lúc đó anh ta đã ở vị trí việt vị, bàn thắng không được công nhận. Lý do là anh ta đã kiếm lợi từ vị trí đó, điều được quy định rõ trong Luật 11.
Sáu tình huống khó hơn thường gặp trên truyền hình
Ngoài những hình cơ bản, mọi người hay thấy các pha sau khi xem bóng:
- Tiền đạo đứng trước thủ môn: không chạm bóng nhưng cản tầm nhìn thủ môn thì vẫn bị thổi.
- Hậu vệ cố ý chơi bóng hỏng: tình huống của tiền đạo được tính mới, nên tiền đạo đứng việt vị trước đó có thể hợp lệ.
- Thủ môn lao ra xa: khi thủ môn rời khung thành, cầu thủ áp chót có thể là một hậu vệ khác.
- Cánh tay vượt qua: tay không được tính, nên một cầu thủ giơ tay chỉ về phía trước không việt vị vì tay.
- Hậu vệ chạy ra ngoài biên ngang: hậu vệ rời sân để bẫy tiền đạo vẫn được tính như đang đứng trên đường biên.
- Việt vị sau một pha đánh đầu chuyền bóng của đồng đội: mỗi lần đồng đội chạm bóng là một thời điểm xét lại mới.
Cách đọc đường kẻ VAR trên màn hình
Khi truyền hình chiếu đường kẻ việt vị, thường có hai đường. Một đường theo phần cơ thể gần cầu môn nhất của cầu thủ tấn công, một đường theo phần gần cầu môn nhất của đối phương áp chót. Nếu đường của tiền đạo vượt qua, tình huống là việt vị. Với việt vị bán tự động, đường đồ họa dựa trên dữ liệu 3D của cơ thể cầu thủ. Đầu gối, vai hay mũi giày đều có thể quyết định kết quả, nhưng bàn tay và cánh tay thì không.
Vai trò trọng tài biên vì vậy thay đổi: họ thường để pha bóng tiếp diễn rồi mới giơ cờ, nhằm giúp VAR có thể xem xét. Bởi thế, mọi người đừng ngạc nhiên khi một pha ghi bàn đã xong mới thấy cờ giơ lên. Xem thêm luật gốc tại Luật 11 trên website IFAB.
Bài tập tự kiểm tra
- Tiền đạo đứng sau hậu vệ nhưng nằm trước bóng khi nhận chuyền ngang: có việt vị không? Không, vì anh ta đứng sau bóng.
- Tiền đạo nhận bóng từ hậu vệ đối phương chuyền về: có việt vị không? Không, nếu hậu vệ cố ý chơi bóng.
- Đá phạt góc ngắn rồi trả lại cho người đứng ngay trong vòng cấm: cần xét lại việt vị từ đường chuyền thứ hai.
Phần nào của cơ thể được tính?
| Bộ phận | Có tính khi xét việt vị? |
|---|---|
| Đầu | Có |
| Thân, vai | Có, tính phần trên của vai |
| Chân, bàn chân | Có |
| Bàn tay, cánh tay tới nách | Không |
Quy tắc đơn giản là chỉ tính những phần cơ thể có thể ghi bàn hợp lệ. Cánh tay không được dùng để ghi bàn nên không tính. Áp dụng tương tự với cả cầu thủ phòng ngự: đối phương áp chót cũng chỉ tính theo đầu, thân và chân.
Lỗi người xem hay mắc khi tự bắt việt vị
Đoạn phát lại trên truyền hình có thể đánh lừa mắt người xem. Thứ nhất, góc quay từ một bên có thể làm lệch cảm giác về khoảng cách, vì vậy phải nhìn theo đường kẻ thẳng ngang sân. Thứ hai, nhiều người dừng hình ở thời điểm tiền đạo nhận bóng, thay vì ở lúc đồng đội chạm bóng. Thứ ba, khoảnh khắc “chạm bóng” được xác định là lần chạm đầu tiên, không phải lúc bóng rời hẳn chân.
Với một cú chuyền ngắn trong phạm vi hẹp, chỉ một khung hình khác cũng có thể đổi kết quả. Đó là lý do các trọng tài VAR phải chọn đúng khung hình trước khi kẻ đường. Khi công nghệ bán tự động ra đời, thời điểm này được lấy từ cảm biến trong bóng, giúp giảm được sai số đáng kể.
Đội phòng ngự có thể làm gì?
Khi bắt đầu tình huống, các hậu vệ giữ một đường thẳng và dâng lên cùng lúc khi đối phương chuẩn bị chuyền. Chỉ một người chậm nhịp cũng đủ để phá bẫy. Những đội giỏi bẫy việt vị thường có một trung vệ chỉ huy, hô hiệu lệnh cho cả hàng. Khi xem lại các sơ đồ trên, mọi người sẽ thấy đường vàng chính là nơi hàng thủ đang đứng.
Khi nào nên in sơ đồ này?
Sơ đồ phù hợp khi dạy cho trẻ em hoặc người mới tập đá. Mọi người có thể dùng để giải thích nhanh trước buổi tập, sau đó cho mọi người thực hành với đường kẻ trên sân.
Câu hỏi thường gặp
Tiền đạo đứng sau bóng có việt vị không?
Không. Đứng sau bóng thì không ở vị trí việt vị.
Tình huống nào nhìn giống việt vị nhưng hợp lệ?
Khi tiền đạo chạy vượt hậu vệ sau khi bóng đã được chuyền đi, tình huống vẫn hợp lệ.
Đứng việt vị nhưng không chạm bóng có bị thổi không?
Không, trừ khi cản trở đối phương hoặc kiếm lợi từ vị trí đó.
Phạt góc có việt vị không?
Không, khi nhận bóng trực tiếp từ quả phạt góc.
Thủ môn có được tính khi xét việt vị không?
Có. Thủ môn là một trong các cầu thủ đối phương để xác định người áp chót.
Kết luận
Nhìn hình rồi nhớ một điều: xét tại thời điểm bóng được chuyền. Sáu tình huống trên đã bao quát phần lớn những gì mọi người gặp khi xem bóng hằng tuần.
Hãy thử kiểm tra ở trận tiếp theo: mở xem trực tiếp của KPM và đối chiếu sau trận ở kết quả bóng đá.
Ảnh đại diện: Ảnh nền: footycomimages / Flickr, CC BY
